Genel bakış
Borçlar hukuku, kişiler arasındaki hemen her ekonomik ilişkinin altyapısıdır. Bir sözleşmenin nasıl kurulduğu, hangi şekle tabi olduğu, borcun ne zaman ve nasıl ifa edileceği, ifa edilmezse alacaklının hangi haklara sahip olduğu Türk Borçlar Kanununun genel hükümlerinde düzenlenir. Kira, eser, satış, vekâlet ve kefaletKefaletKefilin, borçlunun borcunu ödememesinin sonuçlarından alacaklıya karşı sorumlu olmayı üstlendiği sözleşme; sıkı şekil koşullarına tabidir.Hukuk sözlüğünde aç → gibi sözleşme tipleri için ise özel hükümler bulunur.
Sözleşme dışı borç ilişkileri de bu alanın parçasıdır. Haksız fiilHaksız fiilKusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar verilmesi; zarar verenin tazmin yükümlülüğünü doğurur.Hukuk sözlüğünde aç →, başkasına hukuka aykırı biçimde verilen zararın tazminini; sebepsiz zenginleşme ise haklı bir sebep olmadan elde edilen kazancın iadesini düzenler. Ticari ilişkilerde bu kurallar Türk Ticaret Kanununun özel hükümleriyle birlikte uygulanır.
Alanın kapsamı
- Sözleşmelerin kurulması, şekli ve yorumu
- Borcun ifası, ifa yeri ve zamanı
- Borçlu temerrüdü ve alacaklının seçimlik hakları
- Sözleşmeden dönme ve sürekli sözleşmelerin feshi
- Ceza koşulu, kefalet, garanti ve diğer teminatlar
- Alacağın devri ve borcun üstlenilmesi
- Haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme
- Genel işlem koşullarının denetimi
Alt konular
Her konu tek bir kanonik kayıttır. Başka bir alanda tanımlanan ve bu alanla da ilişkili konular, ilişkinin gerekçesiyle birlikte ayrıca listelenir.
11.01
Sözleşme hazırlama
Tarafların ihtiyaçlarına uygun, emredici kurallara aykırı olmayan ve uygulanabilir bir sözleşme metninin oluşturulması. Kanunda aksi öngörülmedikçe sözleşmeler şekle bağlı değildir; ancak öngörülen şekil kural olarak geçerlilik şeklidir.
11.02
Sözleşme inceleme
Mevcut veya imzalanacak bir sözleşmenin; şekil, yetki, risk dağılımı, emredici kurallara uygunluk ve genel işlem koşulu denetimi bakımından gözden geçirilmesi.
11.03
İfa
Borcun sözleşmeye ve kanuna uygun biçimde yerine getirilmesi. İfanın kim tarafından, nerede, ne zaman ve nasıl yapılacağı sözleşmede veya kanunun tamamlayıcı hükümlerinde belirlenir.
11.04
Temerrüt
Muaccel bir borcun ifa edilmemesi. Kural olarak alacaklının ihtarıyla gerçekleşir; ifa günü birlikte belirlenmişse bu günün geçmesiyle ihtara gerek kalmadan temerrüt oluşur.
11.05
Dönme ve fesih
Karşılıklı sözleşmelerde borçlu temerrüde düştüğünde alacaklı, uygun süre verdikten sonra ifa ve gecikme tazminatı, ifadan vazgeçip olumlu zarar veya sözleşmeden dönüp olumsuz zarar isteme haklarından birini seçebilir. Sürekli sözleşmelerde dönme yerine fesih söz konusudur.
11.06
Cezai şart
Sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi hâlinde ödenmesi kararlaştırılan ceza. Taraflar miktarı serbestçe belirleyebilir; ancak hâkim aşırı gördüğü cezayı kendiliğinden indirir. Tacirler bakımından indirim kuralı farklıdır.
11.07
Kefalet ve garanti
Kefalet, borçlunun borcunu ödememesi hâlinde kefilin sorumlu olmayı üstlendiği sözleşmedir; yazılı şekil, azami miktar ve tarih şarttır ve evli kişiler için eşin yazılı rızası aranabilir. Garanti sözleşmesi ise üçüncü kişinin fiilini üstlenmeye dayanır ve kefaletten farklı kurallara tabidir.
11.08
Alacağın devri
Alacaklının, kanun, sözleşme veya işin niteliği engel olmadıkça borçlunun rızasını aramaksızın alacağını üçüncü kişiye devretmesi. Devir sözleşmesi yazılı şekilde yapılmalıdır.
11.09
Sebepsiz zenginleşme
Haklı bir sebep olmaksızın başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen kişinin bu zenginleşmeyi geri verme yükümlülüğü. Geçersiz bir sözleşmeye dayanan ödemelerin iadesi tipik örnektir.
11.10
Haksız fiil
Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren kişinin bu zararı giderme yükümlülüğü. Zarar, kusur ve illiyet bağının ispatı kural olarak zarar görene düşer; kanunda kusursuz sorumluluk hâlleri ayrıca düzenlenmiştir.
11.11
Genel işlem koşulları
Bir tarafın çok sayıda benzer sözleşmede kullanmak üzere önceden tek başına hazırladığı hükümler. Karşı taraf aleyhine olan koşullar, varlığı hakkında açıkça bilgi verilip kabul edilmedikçe sözleşmeye girmez; dürüstlük kuralına aykırı hükümler konulamaz.
Dava ve başvuru türleri
Aşağıdaki liste olası yolları gösterir; somut olayda hangisinin uygulanacağı süreler, görev ve yetki kuralları ile olayın koşullarına bağlıdır.
- Alacak ve tazminat davaları
- Sözleşmeden dönme veya feshin geçerliliğinin tespiti
- Ceza koşulunun indirilmesi talebi
- Kefile karşı takip ve kefaletin geçersizliğinin tespiti
- Sebepsiz zenginleşme nedeniyle iade davası
- Genel işlem koşulunun yazılmamış sayılması talebi
- Uyarlama davası
Danışmanlık ve sözleşme boyutu
İyi bir sözleşme, yalnızca tarafların bugün üzerinde anlaştığı konuları değil, işler beklendiği gibi gitmediğinde ne olacağını da düzenler. Edimlerin açık tanımı, teslim ve ödeme takvimi, gecikme ve ayıp hâlinde yaptırımlar, fesih sebepleri, teminatlar, bildirim usulleri, uyuşmazlık çözüm yolu ve yetkili mahkeme bu açıdan temel başlıklardır. Mevcut bir sözleşmenin incelenmesinde ise şekil şartları, genel işlem koşulu niteliğindeki hükümler ve emredici kurallara aykırılık ayrıca değerlendirilir.
Genel süreç aşamaları
Aşama 01
İhtiyacın belirlenmesi
Tarafların amaçları, edimler ve riskler belirlenir.
Aşama 02
Taslak ve müzakere
Sözleşme taslağı hazırlanır; hükümler müzakere edilerek netleştirilir.
Aşama 03
Şekil ve imza
Kanunun öngördüğü şekil şartına uyulur; kefalet gibi işlemlerde ek geçerlilik koşulları aranır.
Aşama 04
İfa ve izleme
Ödeme, teslim ve bildirimler belgelenerek takip edilir.
Aşama 05
Uyuşmazlık
İhtar, müzakere, arabuluculukArabuluculukTarafsız ve bağımsız bir arabulucunun tarafları bir araya getirerek çözüm üretmelerine yardım ettiği, gönüllü veya kanunla zorunlu kılınmış uyuşmazlık çözüm yöntemi.Hukuk sözlüğünde aç →, tahkimTahkimTarafların uyuşmazlığı devlet mahkemesi yerine anlaşarak seçtikleri hakem veya hakem kuruluna çözdürmesi.Hukuk sözlüğünde aç → veya dava yollarından uygun olanı izlenir.
Bilgi ve belge hazırlığı
Görüşmeden önce aşağıdaki türden belgelerin derlenmesi değerlendirmeyi kolaylaştırabilir. Bu liste genel niteliktedir; hassas belgeleri iletişim formuyla göndermeyin.
- Sözleşme ve tüm ekleri, değişiklik protokolleri
- Teklif, sipariş ve kabul yazışmaları
- Fatura, irsaliye, teslim ve ödeme belgeleri
- İhtarnameler ve bildirimler
- Teminat mektubu, kefalet ve garanti belgeleri
Rehberler
Ayrıntılı rehber · 3 dk
Karşı taraf borcunu ifa etmiyor: temerrüt, süre verme ve sözleşmeden dönme
Bir sözleşmede karşı tarafın borcunu zamanında yerine getirmemesi hâlinde ihtar, süre verme ve seçimlik hakların nasıl işlediğini; sürekli sözleşmelerde feshi ve ceza koşulunu anlatan rehber.
Ayrıntılı rehber · 3 dk
Ayıplı inşaat ve yüklenicinin sorumluluğu
Teslim alınan bir yapıda ortaya çıkan eksik ve ayıplar için gözden geçirme ve bildirim yükümlülüğünü, iş sahibinin seçimlik haklarını ve zamanaşımı sürelerini anlatan rehber.
Ayrıntılı rehber · 3 dk
Kredi sözleşmesi ve teminatlar: ipotek, kefalet ve rehin
Bir kredi kullanılırken verilen teminatların hukuki niteliğini, kefaletin geçerlilik şartlarını, ipoteğin kurulmasını ve borç ödenmediğinde teminatların paraya çevrilmesini anlatan rehber.
Sık sorulan sorular
Sözlü yapılan bir anlaşma geçerli midir?
Kanunda aksi öngörülmedikçe sözleşmeler şekle bağlı değildir; sözlü anlaşmalar da geçerlidir. Ancak taşınmaz satışı, kefalet ve alacağın devri gibi işlemler için kanun belirli bir şekil öngörür ve bu şekle uyulmadan yapılan sözleşmeler hüküm doğurmaz. Sözlü anlaşmalarda ayrıca ispat güçlüğü yaşanabilir.
Karşı taraf ödemeyi geciktiriyor; doğrudan sözleşmeyi feshedebilir miyim?
Karşılıklı sözleşmelerde kural olarak önce borçlunun temerrüde düşmesi ve ona uygun bir süre verilmesi gerekir. Süre içinde ifa edilmezse alacaklı ifa ve tazminat, ifadan vazgeçerek olumlu zarar veya sözleşmeden dönme haklarından birini seçebilir. Bazı durumlarda süre verilmesi gerekmez; sözleşmedeki özel fesih hükümleri de ayrıca incelenmelidir.
Sözleşmedeki ceza koşulu çok yüksek; indirilebilir mi?
Hâkim, aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirebilir. Ancak Türk Ticaret Kanunu, tacirlerin ticari işlerinde ceza koşulunun aşırı olduğu iddiasıyla indirilmesini isteyemeyeceklerini düzenler. Bu nedenle tarafların tacir olup olmadığı belirleyicidir.
Kefil olurken eşimin onayı gerekir mi?
Türk Borçlar Kanunu, eşlerden birinin ancak diğerinin yazılı rızasıyla kefil olabileceğini düzenler; rıza sözleşmenin kurulmasından önce veya en geç kurulması anında verilmelidir. Kanunda bu kurala bazı istisnalar öngörülmüştür.
Banka veya şirketin standart sözleşmesindeki bir maddeye itiraz edebilir miyim?
Önceden hazırlanmış standart hükümler genel işlem koşulu niteliğindedir. Karşı taraf aleyhine olan bir koşul, hakkında açıkça bilgi verilip kabul edilmediyse yazılmamış sayılır. Ayrıca dürüstlük kuralına aykırı olarak karşı taraf aleyhine konulmuş hükümler içerik denetimine tabidir.
İlgili alanlar
- 17İcra, İflas ve Konkordato
Sözleşmeden doğan alacakların takibi ve tahsili.
- 10İnşaat, İmar ve Kamulaştırma
Eser sözleşmesi ve inşaat uyuşmazlıkları.
- 12Tazminat ve Sorumluluk
Sözleşmeye aykırılık ve haksız fiilden doğan zararların tazmini.
- 15Ticaret ve Şirketler
Ticari sözleşmelerde Türk Ticaret Kanununun özel hükümleri uygulanır.
- 18Tüketici Hukuku
Tüketici sözleşmelerinde koruyucu özel düzenlemeler devreye girer.
- 01Kentsel Dönüşüm ve Riskli Yapılar
Yükleniciyle kurulan ilişki bir sözleşme ilişkisidir; ifa, temerrüt ve fesih kuralları uygulanır.
Dayanak haritası
Bu alanın ve alt konularının dayandığı mevzuat: daire büyüklüğü sitede o kanuna yapılan atıf sayısını, çevresindeki noktalar atıf yapılan maddeleri gösterir. Bir kanunu seçerek maddelerini ve hangi bilgiyi desteklediklerini görün.
TBK · 21 madde
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu
- m. 1Sözleşmenin kurulması
- m. 12Şekil · Şekil serbestisi ve geçerlilik şekli
- m. 20Genel işlem koşullarının tanımı
- m. 21Yürürlük denetimi
- m. 25İçerik denetimi
- m. 27Kesin hükümsüzlük hâlleri
- m. 49Haksız fiil sorumluluğu
- m. 72Haksız fiilde zamanaşımı
- m. 77Sebepsiz zenginleşmenin iadesi
- m. 83Borcun şahsen ifası
- m. 117Temerrüt · Borçlunun temerrüde düşmesi
- m. 125Seçimlik haklar · Temerrüt hâlinde alacaklının seçimlik hakları
- m. 128Üçüncü kişinin fiilini üstlenme (garanti)
- m. 138Aşırı ifa güçlüğü
- m. 146Genel zamanaşımı süresi
- m. 179Ceza koşulu ve alacaklının seçimi
- m. 182Ceza miktarının belirlenmesi ve indirilmesi
- m. 183Alacağın devri
- m. 184Devrin yazılı şekli
- m. 583Kefalet sözleşmesinin şekli ve azami miktar
- m. 584Eşin rızası
Kaynaklar
Her kaynak, sayfadaki hangi bilgiyi desteklediğiyle birlikte listelenir. Mevzuat zaman içinde değişebilir; işlem yapmadan önce güncel metni kontrol edin.
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (yeni sekmede açılır)
Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr) · Bağlantı denetimi: 20 Ekim 2026
- m. 1Sözleşmenin kurulması
- m. 12Şekil
- m. 117Temerrüt
- m. 125Seçimlik haklar
- m. 138Aşırı ifa güçlüğü
- m. 146Genel zamanaşımı süresi
İnceleme durumu
- İnceleme durumu
- Yayında
- Hukuki inceleme
- Doğan Duman Hukuk Bürosu,
- Son içerik güncellemesi
Bu sayfa, alanın genel çerçevesini anlatan bir bilgi sayfasıdır; bir uzmanlık beyanı veya kişiye özel hukuki görüş değildir.
