Ana içeriğe geç
Doğan DumanHukuk Bürosu
Ara
Esc
  • Gündelik ifadelerle arayabilirsiniz. Ok tuşlarıyla gezinip Enter ile açın. Sorgular kaydedilmez.
Menü

Alan 11 · Ticari ve Kurumsal · Bireysel

Borçlar ve Sözleşmeler

Sözleşmelerin hazırlanması ve incelenmesi, ifa ve temerrüt, dönme ve fesih, ceza koşulu, kefalet ve garanti, alacağın devri, sebepsiz zenginleşme, haksız fiil ve genel işlem koşulları.

11 alt konu · 3 rehber · 5 soru-cevap

Genel bakış

Borçlar hukuku, kişiler arasındaki hemen her ekonomik ilişkinin altyapısıdır. Bir sözleşmenin nasıl kurulduğu, hangi şekle tabi olduğu, borcun ne zaman ve nasıl ifa edileceği, ifa edilmezse alacaklının hangi haklara sahip olduğu Türk Borçlar Kanununun genel hükümlerinde düzenlenir. Kira, eser, satış, vekâlet ve kefaletKefaletKefilin, borçlunun borcunu ödememesinin sonuçlarından alacaklıya karşı sorumlu olmayı üstlendiği sözleşme; sıkı şekil koşullarına tabidir.Hukuk sözlüğünde aç → gibi sözleşme tipleri için ise özel hükümler bulunur.

Sözleşme dışı borç ilişkileri de bu alanın parçasıdır. Haksız fiilHaksız fiilKusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar verilmesi; zarar verenin tazmin yükümlülüğünü doğurur.Hukuk sözlüğünde aç →, başkasına hukuka aykırı biçimde verilen zararın tazminini; sebepsiz zenginleşme ise haklı bir sebep olmadan elde edilen kazancın iadesini düzenler. Ticari ilişkilerde bu kurallar Türk Ticaret Kanununun özel hükümleriyle birlikte uygulanır.

02

Alanın kapsamı

  • Sözleşmelerin kurulması, şekli ve yorumu
  • Borcun ifası, ifa yeri ve zamanı
  • Borçlu temerrüdü ve alacaklının seçimlik hakları
  • Sözleşmeden dönme ve sürekli sözleşmelerin feshi
  • Ceza koşulu, kefalet, garanti ve diğer teminatlar
  • Alacağın devri ve borcun üstlenilmesi
  • Haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme
  • Genel işlem koşullarının denetimi
03

Alt konular

Her konu tek bir kanonik kayıttır. Başka bir alanda tanımlanan ve bu alanla da ilişkili konular, ilişkinin gerekçesiyle birlikte ayrıca listelenir.

  1. 11.01

    Sözleşme hazırlama

    Tarafların ihtiyaçlarına uygun, emredici kurallara aykırı olmayan ve uygulanabilir bir sözleşme metninin oluşturulması. Kanunda aksi öngörülmedikçe sözleşmeler şekle bağlı değildir; ancak öngörülen şekil kural olarak geçerlilik şeklidir.

  2. 11.02

    Sözleşme inceleme

    Mevcut veya imzalanacak bir sözleşmenin; şekil, yetki, risk dağılımı, emredici kurallara uygunluk ve genel işlem koşulu denetimi bakımından gözden geçirilmesi.

  3. 11.03

    İfa

    Borcun sözleşmeye ve kanuna uygun biçimde yerine getirilmesi. İfanın kim tarafından, nerede, ne zaman ve nasıl yapılacağı sözleşmede veya kanunun tamamlayıcı hükümlerinde belirlenir.

  4. 11.04

    Temerrüt

    Muaccel bir borcun ifa edilmemesi. Kural olarak alacaklının ihtarıyla gerçekleşir; ifa günü birlikte belirlenmişse bu günün geçmesiyle ihtara gerek kalmadan temerrüt oluşur.

  5. 11.05

    Dönme ve fesih

    Karşılıklı sözleşmelerde borçlu temerrüde düştüğünde alacaklı, uygun süre verdikten sonra ifa ve gecikme tazminatı, ifadan vazgeçip olumlu zarar veya sözleşmeden dönüp olumsuz zarar isteme haklarından birini seçebilir. Sürekli sözleşmelerde dönme yerine fesih söz konusudur.

  6. 11.06

    Cezai şart

    Sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi hâlinde ödenmesi kararlaştırılan ceza. Taraflar miktarı serbestçe belirleyebilir; ancak hâkim aşırı gördüğü cezayı kendiliğinden indirir. Tacirler bakımından indirim kuralı farklıdır.

  7. 11.07

    Kefalet ve garanti

    Kefalet, borçlunun borcunu ödememesi hâlinde kefilin sorumlu olmayı üstlendiği sözleşmedir; yazılı şekil, azami miktar ve tarih şarttır ve evli kişiler için eşin yazılı rızası aranabilir. Garanti sözleşmesi ise üçüncü kişinin fiilini üstlenmeye dayanır ve kefaletten farklı kurallara tabidir.

  8. 11.08

    Alacağın devri

    Alacaklının, kanun, sözleşme veya işin niteliği engel olmadıkça borçlunun rızasını aramaksızın alacağını üçüncü kişiye devretmesi. Devir sözleşmesi yazılı şekilde yapılmalıdır.

  9. 11.09

    Sebepsiz zenginleşme

    Haklı bir sebep olmaksızın başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen kişinin bu zenginleşmeyi geri verme yükümlülüğü. Geçersiz bir sözleşmeye dayanan ödemelerin iadesi tipik örnektir.

  10. 11.10

    Haksız fiil

    Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren kişinin bu zararı giderme yükümlülüğü. Zarar, kusur ve illiyet bağının ispatı kural olarak zarar görene düşer; kanunda kusursuz sorumluluk hâlleri ayrıca düzenlenmiştir.

  11. 11.11

    Genel işlem koşulları

    Bir tarafın çok sayıda benzer sözleşmede kullanmak üzere önceden tek başına hazırladığı hükümler. Karşı taraf aleyhine olan koşullar, varlığı hakkında açıkça bilgi verilip kabul edilmedikçe sözleşmeye girmez; dürüstlük kuralına aykırı hükümler konulamaz.

04

Dava ve başvuru türleri

Aşağıdaki liste olası yolları gösterir; somut olayda hangisinin uygulanacağı süreler, görev ve yetki kuralları ile olayın koşullarına bağlıdır.

  • Alacak ve tazminat davaları
  • Sözleşmeden dönme veya feshin geçerliliğinin tespiti
  • Ceza koşulunun indirilmesi talebi
  • Kefile karşı takip ve kefaletin geçersizliğinin tespiti
  • Sebepsiz zenginleşme nedeniyle iade davası
  • Genel işlem koşulunun yazılmamış sayılması talebi
  • Uyarlama davası
05

Danışmanlık ve sözleşme boyutu

İyi bir sözleşme, yalnızca tarafların bugün üzerinde anlaştığı konuları değil, işler beklendiği gibi gitmediğinde ne olacağını da düzenler. Edimlerin açık tanımı, teslim ve ödeme takvimi, gecikme ve ayıp hâlinde yaptırımlar, fesih sebepleri, teminatlar, bildirim usulleri, uyuşmazlık çözüm yolu ve yetkili mahkeme bu açıdan temel başlıklardır. Mevcut bir sözleşmenin incelenmesinde ise şekil şartları, genel işlem koşulu niteliğindeki hükümler ve emredici kurallara aykırılık ayrıca değerlendirilir.

06

Genel süreç aşamaları

  1. Aşama 01

    İhtiyacın belirlenmesi

    Tarafların amaçları, edimler ve riskler belirlenir.

  2. Aşama 02

    Taslak ve müzakere

    Sözleşme taslağı hazırlanır; hükümler müzakere edilerek netleştirilir.

  3. Aşama 03

    Şekil ve imza

    Kanunun öngördüğü şekil şartına uyulur; kefalet gibi işlemlerde ek geçerlilik koşulları aranır.

  4. Aşama 04

    İfa ve izleme

    Ödeme, teslim ve bildirimler belgelenerek takip edilir.

  5. Aşama 05

    Uyuşmazlık

    İhtar, müzakere, arabuluculukArabuluculukTarafsız ve bağımsız bir arabulucunun tarafları bir araya getirerek çözüm üretmelerine yardım ettiği, gönüllü veya kanunla zorunlu kılınmış uyuşmazlık çözüm yöntemi.Hukuk sözlüğünde aç →, tahkimTahkimTarafların uyuşmazlığı devlet mahkemesi yerine anlaşarak seçtikleri hakem veya hakem kuruluna çözdürmesi.Hukuk sözlüğünde aç → veya dava yollarından uygun olanı izlenir.

07

Bilgi ve belge hazırlığı

Görüşmeden önce aşağıdaki türden belgelerin derlenmesi değerlendirmeyi kolaylaştırabilir. Bu liste genel niteliktedir; hassas belgeleri iletişim formuyla göndermeyin.

  • Sözleşme ve tüm ekleri, değişiklik protokolleri
  • Teklif, sipariş ve kabul yazışmaları
  • Fatura, irsaliye, teslim ve ödeme belgeleri
  • İhtarnameler ve bildirimler
  • Teminat mektubu, kefalet ve garanti belgeleri
08

Rehberler

09

Sık sorulan sorular

Sözlü yapılan bir anlaşma geçerli midir?

Kanunda aksi öngörülmedikçe sözleşmeler şekle bağlı değildir; sözlü anlaşmalar da geçerlidir. Ancak taşınmaz satışı, kefalet ve alacağın devri gibi işlemler için kanun belirli bir şekil öngörür ve bu şekle uyulmadan yapılan sözleşmeler hüküm doğurmaz. Sözlü anlaşmalarda ayrıca ispat güçlüğü yaşanabilir.

Karşı taraf ödemeyi geciktiriyor; doğrudan sözleşmeyi feshedebilir miyim?

Karşılıklı sözleşmelerde kural olarak önce borçlunun temerrüde düşmesi ve ona uygun bir süre verilmesi gerekir. Süre içinde ifa edilmezse alacaklı ifa ve tazminat, ifadan vazgeçerek olumlu zarar veya sözleşmeden dönme haklarından birini seçebilir. Bazı durumlarda süre verilmesi gerekmez; sözleşmedeki özel fesih hükümleri de ayrıca incelenmelidir.

Sözleşmedeki ceza koşulu çok yüksek; indirilebilir mi?

Hâkim, aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirebilir. Ancak Türk Ticaret Kanunu, tacirlerin ticari işlerinde ceza koşulunun aşırı olduğu iddiasıyla indirilmesini isteyemeyeceklerini düzenler. Bu nedenle tarafların tacir olup olmadığı belirleyicidir.

Kefil olurken eşimin onayı gerekir mi?

Türk Borçlar Kanunu, eşlerden birinin ancak diğerinin yazılı rızasıyla kefil olabileceğini düzenler; rıza sözleşmenin kurulmasından önce veya en geç kurulması anında verilmelidir. Kanunda bu kurala bazı istisnalar öngörülmüştür.

Banka veya şirketin standart sözleşmesindeki bir maddeye itiraz edebilir miyim?

Önceden hazırlanmış standart hükümler genel işlem koşulu niteliğindedir. Karşı taraf aleyhine olan bir koşul, hakkında açıkça bilgi verilip kabul edilmediyse yazılmamış sayılır. Ayrıca dürüstlük kuralına aykırı olarak karşı taraf aleyhine konulmuş hükümler içerik denetimine tabidir.

10

İlgili alanlar

11

Dayanak haritası

Bu alanın ve alt konularının dayandığı mevzuat: daire büyüklüğü sitede o kanuna yapılan atıf sayısını, çevresindeki noktalar atıf yapılan maddeleri gösterir. Bir kanunu seçerek maddelerini ve hangi bilgiyi desteklediklerini görün.

TBKTTK

TBK · 21 madde

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu

  • m. 1Sözleşmenin kurulması
  • m. 12Şekil · Şekil serbestisi ve geçerlilik şekli
  • m. 20Genel işlem koşullarının tanımı
  • m. 21Yürürlük denetimi
  • m. 25İçerik denetimi
  • m. 27Kesin hükümsüzlük hâlleri
  • m. 49Haksız fiil sorumluluğu
  • m. 72Haksız fiilde zamanaşımı
  • m. 77Sebepsiz zenginleşmenin iadesi
  • m. 83Borcun şahsen ifası
  • m. 117Temerrüt · Borçlunun temerrüde düşmesi
  • m. 125Seçimlik haklar · Temerrüt hâlinde alacaklının seçimlik hakları
  • m. 128Üçüncü kişinin fiilini üstlenme (garanti)
  • m. 138Aşırı ifa güçlüğü
  • m. 146Genel zamanaşımı süresi
  • m. 179Ceza koşulu ve alacaklının seçimi
  • m. 182Ceza miktarının belirlenmesi ve indirilmesi
  • m. 183Alacağın devri
  • m. 184Devrin yazılı şekli
  • m. 583Kefalet sözleşmesinin şekli ve azami miktar
  • m. 584Eşin rızası
Resmî metni Mevzuat Bilgi Sisteminde açın

Kaynaklar

Her kaynak, sayfadaki hangi bilgiyi desteklediğiyle birlikte listelenir. Mevzuat zaman içinde değişebilir; işlem yapmadan önce güncel metni kontrol edin.

  1. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (yeni sekmede açılır)

    Mevzuat Bilgi Sistemi (mevzuat.gov.tr) · Bağlantı denetimi: 20 Ekim 2026

    • m. 1Sözleşmenin kurulması
    • m. 12Şekil
    • m. 117Temerrüt
    • m. 125Seçimlik haklar
    • m. 138Aşırı ifa güçlüğü
    • m. 146Genel zamanaşımı süresi

İnceleme durumu

İnceleme durumu
Yayında
Hukuki inceleme
Doğan Duman Hukuk Bürosu,
Son içerik güncellemesi

Bu sayfa, alanın genel çerçevesini anlatan bir bilgi sayfasıdır; bir uzmanlık beyanı veya kişiye özel hukuki görüş değildir.