Normlar hiyerarşisi

Katmanlar, tepeden aşağıya

1. 01

   Anayasa

   Bütün devlet organlarını ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır; kanunlar Anayasaya aykırı olamaz.

   Kim çıkarır?

   Anayasanın değiştirilmesi TBMM üye tamsayısının en az üçte biri tarafından yazıyla teklif edilebilir; kabul için üye tamsayısının beşte üç çoğunluğu gerekir ve değişiklik kanunu gerektiğinde halkoyuna sunulur. (Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 175)

   Nerede yayımlanır?

   Halkoylamasına sunulmayan Anayasa değişikliğine ilişkin kanun Resmî Gazetede yayımlanır. (Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 175)

   Kim denetler?

   Anayasa Mahkemesi Anayasa değişikliklerini yalnızca şekil bakımından inceler ve denetler. (Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 148)

   Bağlayıcılık

   Anayasa hükümleri yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlar; kanunlar Anayasaya aykırı olamaz.

   Sitedeki örnek kaynak: Türkiye Cumhuriyeti Anayasası

2. 02

   Kanunlar ve usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası antlaşmalar

   Kanunları TBMM koyar. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası antlaşmalar kanun hükmündedir.

   Kim çıkarır?

   Kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak TBMM'nin görevidir; kanun teklif etmeye milletvekilleri yetkilidir. (Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 87)

   Milletlerarası antlaşmaların onaylanması, TBMM'nin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır; antlaşmaları Cumhurbaşkanı onaylar ve yayımlar. (Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 90)

   Nerede yayımlanır?

   Cumhurbaşkanı, TBMM'ce kabul edilen kanunları on beş gün içinde yayımlar veya aynı süre içinde gerekçesiyle bir daha görüşülmek üzere geri gönderir. (Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 89)

   Kim denetler?

   Anayasa Mahkemesi kanunların Anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler. (Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 148)

   Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası antlaşmalar hakkında Anayasaya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. (Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 90)

   Temel hak ve özgürlüklere ilişkin antlaşmalar (m. 90/5)

   Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası antlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası antlaşma hükümleri esas alınır.

   Tartışmalı bir nokta: antlaşmaların yeri

   Antlaşmaların normlar hiyerarşisindeki yeri öğretide tartışmalıdır. Bir görüş, m. 90/5'teki "kanun hükmündedir" ifadesine dayanarak antlaşmaları kanunlarla aynı düzeyde görür; diğer görüş, aynı fıkranın temel hak ve özgürlüklere ilişkin antlaşmalara kanunlarla çatışmada öncelik tanıyan son cümlesine dayanarak bu antlaşmaları kanunların üzerinde konumlandırır. Bu sayfa iki görüşten birini benimsemez; piramitte antlaşmalar kanunlarla aynı katmanda, m. 90/5 kuralı ayrı not olarak gösterilir.

   Sitedeki örnek kaynak: Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (Türkçe metin)

3. 03

   Cumhurbaşkanlığı kararnameleri

   Cumhurbaşkanı yürütme yetkisine ilişkin konularda kararname çıkarabilir; Anayasa bu yetkiye sınırlar koyar.

   Kim çıkarır?

   Cumhurbaşkanı, yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. (Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 104)

   Nerede yayımlanır?

   Kararnameler, yayımdan sonraki bir tarih belirlenmemişse Resmî Gazetede yayımlandıkları gün yürürlüğe girer. (Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 104)

   Kim denetler?

   Anayasa Mahkemesi Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin Anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler; olağanüstü hallerde ve savaş hallerinde çıkarılan kararnameler hakkında dava açılamaz. (Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 148)

   Sınırlar (m. 104/17)

   Temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile siyasi haklar ve ödevler kararnameyle düzenlenemez. Anayasada münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen ve kanunda açıkça düzenlenen konularda kararname çıkarılamaz. Kararname ile kanunda farklı hükümler bulunursa kanun hükümleri uygulanır; TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa kararname hükümsüz hâle gelir.

4. 04

   Yönetmelikler

   Kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak için çıkarılır; bunlara aykırı olamaz.

   Kim çıkarır?

   Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzelkişileri, kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla yönetmelik çıkarabilir. (Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 124)

   Nerede yayımlanır?

   Hangi yönetmeliklerin Resmî Gazetede yayımlanacağı kanunda belirtilir. (Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 124)

   Kim denetler?

   Cumhurbaşkanlığı kararnameleri dışındaki düzenleyici işlemlere ve ülke çapında uygulanacak düzenleyici işlemlere karşı iptal davalarına Danıştay ilk derece mahkemesi olarak bakar. (Danıştay Kanunu m. 24)

   İdari işlemler hakkında, menfaatleri ihlal edilenler iptal davası açabilir; idari yargı yetkisi hukuka uygunluk denetimiyle sınırlıdır. (İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 2)

   Sitedeki örnek kaynak: Hasta Hakları Yönetmeliği

5. 05

   Diğer düzenleyici işlemler (tebliğ, genelge vb.)

   Bakanlıklar ve kamu kuruluşlarının çıkardığı diğer düzenleyici işlemlerdir; üst normlara uygun olmaları gerekir. Yayım şekli işlemin türüne ve ilgili mevzuata göre değişir.

   Kim çıkarır?

   Bakanlıklar ile kamu kuruluşları veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ülke çapında uygulanacak düzenleyici işlemler çıkarabilir. (Danıştay Kanunu m. 24)

   Kim denetler?

   Ülke çapında uygulanacak düzenleyici işlemlere karşı davalara Danıştay ilk derece mahkemesi olarak bakar; diğer idari işlemlere karşı iptal davası idare mahkemelerinde açılır. (İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 2)

Kim neyi denetler?

• Anayasa Mahkemesi: Anayasa, Kanunlar · Antlaşmalar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri — Anayasaya uygunluk denetimi (Anayasa değişikliklerinde yalnızca şekil).
• Danıştay ve idare mahkemeleri: Yönetmelikler, Tebliğ · Genelge — İptal davası (hukuka uygunluk denetimi).